- Mỗi năm, khi những cơn mưa đầu mùa xuất hiện, người chăn nuôi gia cầm lại bắt đầu đối mặt với một thực tế quen thuộc: đàn gà xuất hiện nhiều vấn đề sức khỏe hơn, tỷ lệ chết có xu hướng tăng lên, năng suất giảm xuống và chi phí thuốc thú y bắt đầu gia tăng. Từ cầu trùng, bệnh hô hấp, sổ mũi truyền nhiễm cho đến đậu gà, nhiều bệnh dường như xuất hiện với tần suất cao hơn trong giai đoạn này.
- Tuy nhiên, điều quan trọng cần hiểu là mưa không trực tiếp gây bệnh cho gà. Thay vào đó, những thay đổi về môi trường do mùa mưa mang lại đã tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh vốn tồn tại trong trang trại phát triển mạnh hơn, đồng thời làm suy giảm khả năng chống chịu tự nhiên của đàn gia cầm.
Khi môi trường trở thành “đồng minh” của mầm bệnh
- Một trong những đặc điểm rõ nhất của mùa mưa là độ ẩm môi trường tăng cao. Trong các chuồng nuôi nền, chất độn chuồng thường khó giữ khô ráo như mùa nắng. Nền chuồng ẩm tạo điều kiện lý tưởng cho nhiều loại vi sinh vật, ký sinh trùng và nấm mốc phát triển.
- Bên cạnh đó, để tránh nước tạt hoặc gió lùa, nhiều hộ chăn nuôi có xu hướng che kín bạt hoặc giảm thông gió trong chuồng. Hậu quả là khí độc như amoniac (NH₃) và carbon dioxide (CO₂) tích tụ nhiều hơn. Đường hô hấp của gà liên tục bị kích thích, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh hô hấp kế phát.
- Mùa mưa cũng là thời điểm ruồi, muỗi và nhiều loại côn trùng phát triển mạnh. Các loài côn trùng này không chỉ gây stress cho đàn gà mà còn đóng vai trò là trung gian cơ học trong việc phát tán nhiều tác nhân gây bệnh.
- Ngoài ra, nguồn nước uống trong trang trại cũng đối mặt với nguy cơ ô nhiễm cao hơn. Nước mưa, nước mặt hoặc các khu vực đọng nước xung quanh chuồng nuôi có thể làm gia tăng áp lực vi khuẩn trong hệ thống cấp nước nếu công tác vệ sinh và khử trùng không được thực hiện thường xuyên.
Cầu trùng – căn bệnh “đặc trưng” của mùa mưa
- Trong số các bệnh thường gặp trên gia cầm vào mùa mưa, cầu trùng gần như luôn được nhắc đến đầu tiên. Tác nhân gây bệnh là các loài Eimeria ký sinh trong đường ruột của gà. Chu trình phát triển của cầu trùng phụ thuộc rất nhiều vào độ ẩm môi trường.
- Khi chất độn chuồng trở nên ẩm ướt, các noãn nang cầu trùng (oocyst) phát triển nhanh hơn và tồn tại lâu hơn trong môi trường. Chỉ sau một thời gian ngắn, áp lực nhiễm trong chuồng có thể tăng lên đáng kể.
- Gà mắc cầu trùng thường có biểu hiện giảm ăn, xù lông, chậm lớn, tiêu chảy, phân sáp hoặc phân có máu tùy theo loài cầu trùng gây bệnh. Đối với đàn gà giống và gà đẻ, bệnh không chỉ làm giảm sức khỏe tổng thể mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất sinh sản.
- Điều đáng lo ngại là cầu trùng thường không dừng lại ở những tổn thương đường ruột đơn thuần. Khi niêm mạc ruột bị phá hủy, nhiều vi khuẩn cơ hội sẽ có điều kiện thuận lợi để xâm nhập và gây bệnh kế phát.
Viêm ruột hoại tử – hệ quả của một đường ruột bị tổn thương
- Không ít trường hợp người chăn nuôi cho rằng đàn gà chỉ mắc cầu trùng, trong khi trên thực tế bệnh đã tiến triển thành viêm ruột hoại tử.
- Tác nhân chính của bệnh là vi khuẩn Clostridium perfringens. Trong điều kiện bình thường, vi khuẩn này có thể tồn tại trong đường tiêu hóa mà không gây hại. Tuy nhiên, khi niêm mạc ruột bị tổn thương bởi cầu trùng hoặc các yếu tố bất lợi khác, Clostridium sẽ phát triển mạnh và gây ra các tổn thương nghiêm trọng.
- Bệnh thường biểu hiện bằng hiện tượng gà chết đột ngột, giảm ăn nhanh, tiêu chảy và giảm tăng trọng. Khi khám bệnh tích có thể thấy thành ruột dày lên, bên trong chứa các mảng giả mạc màu vàng nâu đặc trưng.
- Nhiều chuyên gia thú y cho rằng việc kiểm soát cầu trùng hiệu quả chính là biện pháp quan trọng nhất để hạn chế nguy cơ viêm ruột hoại tử trong mùa mưa.
Các bệnh hô hấp gia tăng khi chuồng nuôi thiếu thông thoáng
- Nếu cầu trùng là “vua” của các bệnh đường ruột mùa mưa thì các bệnh hô hấp lại là nhóm bệnh gây thiệt hại phổ biến nhất tại nhiều trang trại.
- Sự thay đổi nhiệt độ giữa ngày và đêm, độ ẩm không khí cao cùng với việc hạn chế thông gió khiến hệ hô hấp của gà liên tục chịu áp lực. Đây là điều kiện thuận lợi để các tác nhân như Mycoplasma gallisepticum, Escherichia coli hay Ornithobacterium rhinotracheale (ORT) bùng phát.
- Ban đầu, đàn gà có thể chỉ xuất hiện các dấu hiệu nhẹ như hắt hơi, chảy nước mũi hoặc khò khè. Tuy nhiên, nếu không được kiểm soát kịp thời, bệnh có thể tiến triển thành viêm túi khí, viêm phổi hoặc các hội chứng hô hấp phức hợp gây thiệt hại đáng kể về năng suất.
- Trong thực tế sản xuất, nhiều đợt bùng phát E. coli vào mùa mưa không bắt nguồn từ bản thân vi khuẩn mà xuất phát từ những tổn thương hô hấp trước đó do môi trường chuồng nuôi không phù hợp.
Coryza – nỗi lo của các đàn gà hậu bị và gà đẻ
- Bệnh sổ mũi truyền nhiễm (Coryza) thường xuất hiện nhiều hơn trong điều kiện thời tiết ẩm ướt và thay đổi thất thường.
- Đàn gà mắc bệnh thường có biểu hiện sưng phù vùng mặt, chảy dịch mũi đặc, viêm kết mạc mắt và giảm ăn. Mặc dù tỷ lệ chết thường không cao, nhưng Coryza lại gây ảnh hưởng lớn đến năng suất sinh sản, đặc biệt ở các đàn gà giống và gà đẻ thương phẩm.
- Một trong những đặc điểm đáng chú ý của Coryza là khả năng lây lan rất nhanh trong đàn thông qua dịch tiết đường hô hấp. Những trại nuôi nhiều lứa tuổi hoặc có mật độ nuôi cao thường đối mặt với nguy cơ lớn hơn.
Đậu gà – căn bệnh của mùa muỗi
- Khi những cơn mưa kéo dài tạo ra nhiều điểm nước đọng xung quanh trang trại, số lượng muỗi thường gia tăng đáng kể. Đây cũng là thời điểm bệnh đậu gà xuất hiện nhiều hơn tại các mô hình nuôi thả vườn hoặc nuôi bán chăn thả.
- Virus đậu gà có thể được truyền cơ học thông qua các vết đốt của muỗi. Gà bệnh thường xuất hiện các nốt sần màu nâu đen trên mào, tích, mí mắt hoặc vùng da không có lông.
- Ở thể nặng hơn, tổn thương có thể xuất hiện trong khoang miệng và đường hô hấp trên, làm gà khó ăn, khó thở và suy giảm thể trạng.
- Đối với các đàn gà giống, bệnh đậu gà thường không gây chết hàng loạt nhưng có thể kéo dài, làm giảm tỷ lệ đẻ và ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất trong nhiều tuần.
Ký sinh trùng đường tiêu hóa âm thầm gia tăng
- Mùa mưa cũng tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loại ký sinh trùng đường ruột phát triển. Trứng giun, ấu trùng ký sinh trùng và các vật chủ trung gian như giun đất hay côn trùng có khả năng tồn tại tốt hơn trong môi trường ẩm.
- Các trường hợp nhiễm giun thường diễn ra âm thầm nhưng kéo dài. Đàn gà có thể giảm tăng trọng, giảm hiệu quả sử dụng thức ăn và suy giảm miễn dịch. Đây cũng là một trong những yếu tố khiến gia cầm trở nên nhạy cảm hơn với các bệnh truyền nhiễm khác.
Newcastle, IB và cúm gia cầm vẫn luôn hiện diện
- Mùa mưa không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra các bệnh virus nguy hiểm như Newcastle, viêm phế quản truyền nhiễm (IB) hay cúm gia cầm. Tuy nhiên, các điều kiện bất lợi của mùa mưa có thể làm giảm sức đề kháng của đàn và tạo điều kiện cho những bệnh này bùng phát nếu chương trình vaccine hoặc an toàn sinh học có những lỗ hổng.
- Đây là lý do các chuyên gia luôn khuyến cáo người chăn nuôi không nên chủ quan với công tác tiêm phòng chỉ vì đàn gà đang khỏe mạnh.
Phòng bệnh mùa mưa bắt đầu từ quản lý môi trường
- Kinh nghiệm thực tế tại nhiều trang trại cho thấy phần lớn các vấn đề sức khỏe trong mùa mưa đều bắt nguồn từ môi trường chăn nuôi. Một nền chuồng khô ráo, hệ thống thông gió hoạt động hiệu quả, nguồn nước sạch và công tác kiểm soát côn trùng tốt thường mang lại hiệu quả phòng bệnh cao hơn rất nhiều so với việc chỉ tập trung sử dụng thuốc khi bệnh đã xuất hiện.
- Nói cách khác, mùa mưa không làm xuất hiện những mầm bệnh mới. Điều mà mùa mưa thực sự làm là tạo điều kiện cho các mầm bệnh vốn đang hiện diện trong trang trại phát triển mạnh hơn. Vì vậy, chìa khóa để giảm thiểu thiệt hại không nằm ở việc chờ bệnh xuất hiện rồi điều trị, mà nằm ở việc chủ động quản lý môi trường, kiểm soát các yếu tố nguy cơ và duy trì đàn gia cầm trong trạng thái khỏe mạnh ngay từ đầu mùa mưa.
Nấm mốc và độc tố nấm mốc – mối nguy âm thầm của mùa mưa
- Bên cạnh các bệnh truyền nhiễm, mùa mưa còn làm gia tăng một nguy cơ thường bị người chăn nuôi đánh giá thấp: nấm mốc trong thức ăn và nguyên liệu chăn nuôi.
- Trong điều kiện độ ẩm không khí cao, thức ăn bảo quản không đúng cách rất dễ hút ẩm và tạo điều kiện cho các loại nấm như Aspergillus, Penicillium và Fusarium phát triển. Điều đáng lo ngại là nhiều loại nấm không chỉ làm giảm chất lượng thức ăn mà còn sản sinh các độc tố nguy hiểm cho gia cầm.
- Tại các trang trại, tình trạng này thường xuất hiện khi bao thức ăn được đặt trực tiếp trên nền xi măng, kho bảo quản bị dột mái, khu vực chứa thức ăn không thông thoáng hoặc máng ăn ngoài trời bị nước mưa tạt vào. Chỉ sau vài ngày tiếp xúc với độ ẩm cao, thức ăn có thể bắt đầu xuất hiện hiện tượng vón cục, đổi màu hoặc có mùi mốc.
- Nguy hiểm hơn, thức ăn có thể đã chứa độc tố nấm mốc ngay cả khi chưa xuất hiện dấu hiệu mốc rõ ràng bằng mắt thường.
- Các độc tố như aflatoxin, ochratoxin hay T-2 toxin có thể gây tổn thương gan, thận và hệ miễn dịch của gia cầm. Gà bị nhiễm độc tố nấm mốc thường có biểu hiện giảm ăn, chậm lớn, giảm tỷ lệ đẻ, giảm chất lượng vỏ trứng và tăng tỷ lệ chết phôi. Trong nhiều trường hợp, người chăn nuôi chỉ nhận thấy đàn gà đáp ứng vaccine kém hơn hoặc thường xuyên mắc các bệnh kế phát mà không nhận ra nguyên nhân gốc rễ xuất phát từ thức ăn.
- Đối với các đàn gà giống, độc tố nấm mốc còn có thể làm giảm tỷ lệ thụ tinh, giảm tỷ lệ ấp nở và làm tăng tỷ lệ gà con yếu sau nở. Đây là những thiệt hại kinh tế rất lớn nhưng thường khó phát hiện trong giai đoạn đầu.
- Ngoài ra, mùa mưa cũng làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh nấm đường hô hấp, đặc biệt là bệnh Aspergillosis. Khi chất độn chuồng, thức ăn hoặc môi trường nuôi bị nhiễm nấm Aspergillus, bào tử nấm có thể phát tán trong không khí và được gia cầm hít vào. Gà con và gà hậu bị thường là nhóm nhạy cảm nhất, với các biểu hiện như khó thở, há mỏ thở, giảm tăng trưởng và tỷ lệ chết tăng cao.
- Chính vì vậy, cùng với việc kiểm soát dịch bệnh truyền nhiễm, công tác quản lý kho thức ăn và phòng chống nấm mốc cần được xem là một phần không thể thiếu trong chương trình phòng bệnh mùa mưa. Một kho thức ăn khô ráo, thông thoáng, thức ăn được kê cao khỏi nền, sử dụng theo nguyên tắc nhập trước xuất trước và thường xuyên kiểm tra tình trạng nguyên liệu có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ thiệt hại do nấm mốc và độc tố nấm mốc gây ra.
Vì sao mùa mưa có thể làm giảm hiệu quả vaccine?
- Một hiện tượng khá phổ biến tại các trang trại gia cầm là đàn gà vẫn được tiêm phòng đầy đủ theo chương trình nhưng sau đó vẫn xuất hiện các đợt bùng phát Newcastle, viêm phế quản truyền nhiễm (IB), Coryza hoặc các bệnh kế phát do E. coli. Trong nhiều trường hợp, người chăn nuôi thường đặt câu hỏi liệu vaccine có vấn đề hay không. Tuy nhiên, nguyên nhân thực sự đôi khi lại bắt đầu từ những bao thức ăn bị ẩm mốc trong kho.
- Mùa mưa làm độ ẩm môi trường tăng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm mốc phát triển trong nguyên liệu và thức ăn chăn nuôi. Các loài nấm như Aspergillus, Penicillium và Fusarium có thể sản sinh nhiều loại độc tố sinh học nguy hiểm. Điều đáng lo ngại là độc tố nấm mốc thường không gây ra những triệu chứng rõ ràng ngay lập tức mà âm thầm ảnh hưởng đến sức khỏe đàn gia cầm trong thời gian dài.
- Khi gà liên tục tiêu thụ thức ăn chứa độc tố nấm mốc ở mức thấp đến trung bình, gan là cơ quan chịu ảnh hưởng đầu tiên. Gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển hóa dinh dưỡng, giải độc và tổng hợp nhiều thành phần quan trọng của hệ miễn dịch. Khi chức năng gan bị suy giảm, cơ thể gia cầm không chỉ giảm khả năng sinh trưởng mà còn giảm khả năng đáp ứng với các kích thích miễn dịch, bao gồm cả vaccine.
- Độc tố aflatoxin được xem là một trong những chất gây suy giảm miễn dịch mạnh nhất trên gia cầm. Nhiều nghiên cứu cho thấy aflatoxin có thể làm teo tuyến ức, giảm kích thước Bursa Fabricius và làm giảm hoạt động của các tế bào lympho. Đây là những cơ quan và tế bào đóng vai trò then chốt trong việc hình thành miễn dịch sau tiêm phòng.
- Điều này có nghĩa rằng cùng một loại vaccine, cùng một quy trình sử dụng và cùng một thời điểm tiêm phòng, nhưng đàn gà khỏe mạnh có thể tạo được mức kháng thể bảo hộ cao hơn đáng kể so với đàn gà đang chịu ảnh hưởng của độc tố nấm mốc.
Thức ăn hút ẩm trong mùa mưa
↓
Nấm mốc phát triển
↓
Độc tố nấm mốc tích lũy trong khẩu phần
↓
Gan và hệ miễn dịch bị tổn thương
↓
Đáp ứng miễn dịch sau tiêm phòng giảm
↓
Kháng thể bảo hộ thấp hoặc không đồng đều
↓
Virus và vi khuẩn ngoài thực địa dễ dàng xâm nhập
↓
Bùng phát dịch bệnh
- Đây là lý do tại sao nhiều đàn gà sau khi tiêm vaccine Newcastle hoặc IB vẫn xuất hiện triệu chứng hô hấp khi gặp áp lực mầm bệnh cao ngoài môi trường. Không phải vaccine hoàn toàn thất bại, mà hệ miễn dịch của đàn gà không đủ mạnh để tạo ra hàng rào bảo vệ tối ưu.
- Tác động này còn nghiêm trọng hơn ở các đàn gà giống. Khi gà mái sinh sản bị ảnh hưởng bởi độc tố nấm mốc, không chỉ khả năng miễn dịch của bản thân chúng suy giảm mà lượng kháng thể mẹ truyền sang trứng cũng có thể giảm theo. Hệ quả là gà con nở ra có mức miễn dịch thụ động thấp hơn, dễ mắc bệnh hơn trong những tuần đầu đời.
- Ngoài tác động lên vaccine, độc tố nấm mốc còn tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều bệnh kế phát xuất hiện. Một đàn gà có hệ miễn dịch bị suy yếu sẽ dễ mắc E. coli hơn, dễ bị Coryza kéo dài hơn và thường phục hồi chậm hơn sau các đợt bệnh hô hấp. Đây là lý do vì sao một số trang trại liên tục gặp tình trạng bệnh tái phát mặc dù đã điều trị nhiều lần.
- Trong thực tế sản xuất, người chăn nuôi thường chú ý đến chất lượng vaccine, kỹ thuật tiêm phòng hoặc lịch phòng bệnh, nhưng đôi khi lại bỏ qua một yếu tố quan trọng nằm ngay trong kho thức ăn. Một chương trình vaccine tốt chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đàn gia cầm có hệ miễn dịch khỏe mạnh. Nếu thức ăn bị nhiễm nấm mốc kéo dài, hiệu quả của mọi chương trình phòng bệnh đều có thể bị ảnh hưởng đáng kể.
- Vì vậy, trong mùa mưa, việc kiểm soát độ ẩm kho thức ăn, thường xuyên kiểm tra nguyên liệu, sử dụng chất hấp phụ độc tố nấm mốc khi cần thiết và loại bỏ ngay các lô thức ăn nghi ngờ nhiễm mốc không chỉ là biện pháp bảo vệ năng suất mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược duy trì hiệu quả vaccine và bảo vệ sức khỏe đàn gia cầm.
