Trong vài năm trở lại đây, cụm từ “phúc lợi động vật” (animal welfare) xuất hiện ngày càng nhiều trong ngành chăn nuôi gia cầm toàn cầu. Từ các cam kết “cage-free” của chuỗi bán lẻ, nhà hàng và khách sạn, cho đến các tiêu chuẩn nhập khẩu của châu Âu hay các báo cáo ESG của doanh nghiệp thực phẩm, phúc lợi động vật đang dần trở thành một phần của cuộc chơi thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, bên cạnh những mục tiêu đầy tham vọng, một thực tế đáng chú ý là khoảng cách giữa cam kết và hành động vẫn còn rất lớn. Báo cáo mới nhất của tổ chức Business Benchmark on Farm Animal Welfare (BBFAW) cho thấy hàng chục doanh nghiệp đã đặt mục tiêu chuyển đổi sang hệ thống không nuôi lồng đối với gà đẻ, nhưng chỉ số ít thực sự đạt được hoàn toàn mục tiêu đó.
Điều này phản ánh một thực tế rằng phúc lợi động vật không chỉ là câu chuyện đạo đức hay truyền thông, mà còn là bài toán rất phức tạp giữa khoa học, kỹ thuật, kinh tế và tính khả thi sản xuất.
Phúc lợi động vật không còn là “xu hướng phụ”
Trong quá khứ, phúc lợi động vật thường được xem là chủ đề mang tính học thuật hoặc gắn với các tổ chức bảo vệ động vật. Nhưng hiện nay, vấn đề này đã dịch chuyển sang cấp độ thị trường.
Nhiều chuỗi thực phẩm lớn trên thế giới đã:
- cam kết sử dụng trứng cage-free,
- giảm mật độ nuôi,
- hạn chế kháng sinh,
- cải thiện điều kiện vận chuyển và giết mổ,
- đồng thời đưa phúc lợi động vật vào tiêu chí đánh giá nhà cung cấp.
Điều đó có nghĩa rằng trong tương lai, phúc lợi động vật có thể trở thành:
- điều kiện thương mại,
- rào cản kỹ thuật,
- hoặc tiêu chuẩn bắt buộc trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đối với ngành gia cầm, đây là thay đổi rất lớn.
Nhưng “phúc lợi” không đơn giản như nhiều người nghĩ
Một trong những vấn đề dễ gây tranh cãi nhất hiện nay là xu hướng nhìn nhận phúc lợi động vật theo hướng “trắng – đen”.
Ví dụ:
- cage-free thường được xem là “tốt hoàn toàn”,
- trong khi hệ thống nuôi lồng bị xem là “xấu hoàn toàn”.
Tuy nhiên, thực tế khoa học không đơn giản như vậy.
Hệ thống cage-free giúp gà thể hiện nhiều hành vi tự nhiên hơn như:
- đi lại,
- đậu perch,
- cào bới,
- tắm cát.
Nhưng đồng thời, nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận các hệ thống này có thể làm tăng:
- tỷ lệ chết,
- mổ cắn,
- đè nhau,
- bệnh cầu trùng,
- nhiễm Salmonella,
- gãy xương,
- tiêu tốn thức ăn,
- và phát thải môi trường.
Ngược lại, hệ thống lồng hiện đại có ưu điểm:
- kiểm soát dịch bệnh tốt hơn,
- giảm tiếp xúc phân,
- quản lý đàn dễ hơn,
- hiệu quả thức ăn cao hơn,
- giảm hao hụt sản xuất.
Nhưng hạn chế lớn nhất là khả năng thể hiện hành vi tự nhiên của vật nuôi bị giới hạn.
Nói cách khác:
Không tồn tại một mô hình chăn nuôi “hoàn hảo tuyệt đối”.
Điều ngành gia cầm cần hướng đến không phải là chạy theo một khẩu hiệu, mà là tìm điểm cân bằng giữa:
- phúc lợi,
- an toàn sinh học,
- hiệu quả kinh tế,
- môi trường,
- và khả năng tiếp cận thực phẩm của người tiêu dùng.
Phúc lợi động vật không chỉ là “có lồng hay không có lồng”
Trên thực tế, nhiều yếu tố ảnh hưởng đến phúc lợi đàn gia cầm đôi khi còn quan trọng hơn chính loại hệ thống nuôi.
Ví dụ:
- stress nhiệt kéo dài,
- chất lượng nước uống kém,
- mật độ quá cao,
- chất độn chuồng ẩm,
- quản lý thông khí không phù hợp,
- vận chuyển thô bạo,
- kỹ thuật bắt gà sai cách,
- hoặc đau đớn khi xử lý.
Đây mới là những “điểm đau” ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và trạng thái sinh lý của vật nuôi.
Một đàn gà nuôi trong hệ thống hiện đại nhưng:
- nhiệt độ quá cao,
- ammonia vượt ngưỡng,
- nước uống nhiễm biofilm,
- litter ướt,
- chân viêm loét,
- tỷ lệ què chân cao,
thì rất khó có thể gọi là đạt phúc lợi tốt, dù trên giấy tờ có chứng nhận nào đi nữa.
Việt Nam cần tiếp cận thực tế và có lộ trình
Đối với Việt Nam, câu chuyện phúc lợi động vật cần được nhìn bằng góc độ thực tế hơn là chạy theo phong trào.
Ngành gia cầm Việt Nam hiện vẫn chịu nhiều áp lực:
- khí hậu nóng ẩm,
- nguy cơ dịch bệnh cao,
- chi phí sản xuất nhạy cảm,
- quy mô nông hộ còn lớn,
- và người tiêu dùng vẫn ưu tiên giá thành.
Nếu chuyển đổi quá nhanh sang các mô hình phúc lợi cao mà:
- chuồng trại chưa phù hợp,
- quản lý chưa đáp ứng,
- giống chưa thích nghi,
- thị trường chưa chấp nhận mức giá cao hơn,
thì nguy cơ là:
- tăng chi phí,
- giảm hiệu quả,
- phát sinh dịch bệnh,
- gây áp lực lớn cho người chăn nuôi.
Do đó, thay vì tiếp cận cực đoan, Việt Nam có thể ưu tiên các bước cải thiện thực tế hơn như:
- giảm stress nhiệt,
- tối ưu thông khí,
- cải thiện chất lượng nước,
- giảm mật độ quá mức,
- nâng chất lượng litter,
- cải thiện vận chuyển,
- giảm đau khi xử lý,
- nâng kỹ thuật quản lý đàn.
Đây là các giải pháp vừa mang ý nghĩa phúc lợi, vừa giúp cải thiện hiệu quả sản xuất và sức khỏe đàn.
Tương lai của ngành sẽ là “phúc lợi có đo lường”
Một xu hướng đáng chú ý hiện nay là ngành chăn nuôi đang chuyển từ:
“phúc lợi cảm tính”
sang “phúc lợi dựa trên dữ liệu”.
Các công nghệ mới đang được áp dụng ngày càng nhiều:
- AI camera theo dõi hành vi,
- cảm biến nhiệt độ,
- phân tích tiếng kêu đàn gà,
- đánh giá dáng đi (gait scoring),
- theo dõi viêm bàn chân,
- giám sát tỷ lệ chết,
- phân tích hành vi ăn uống và nghỉ ngơi.
Điều này giúp việc đánh giá phúc lợi trở nên khách quan hơn, thay vì chỉ dựa vào hình ảnh truyền thông hoặc cảm xúc người tiêu dùng.
Phúc lợi động vật sẽ là một phần của ngành gia cầm hiện đại
Có thể thấy, phúc lợi động vật đang dần trở thành một phần tất yếu của ngành gia cầm toàn cầu. Tuy nhiên, điều quan trọng là ngành cần tiếp cận vấn đề này dựa trên khoa học, dữ liệu và tính khả thi sản xuất.
Một hệ thống chăn nuôi tốt không phải là hệ thống “đẹp nhất” trên truyền thông, mà là hệ thống:
- giúp vật nuôi khỏe mạnh,
- giảm đau đớn và stress không cần thiết,
- duy trì an toàn sinh học,
- tối ưu hiệu quả sản xuất,
- đồng thời đảm bảo tính bền vững cho người chăn nuôi và chuỗi thực phẩm.
Trong tương lai, phúc lợi động vật chắc chắn sẽ tiếp tục định hình ngành gia cầm toàn cầu. Nhưng để đi đúng hướng, ngành cần nhiều hơn những khẩu hiệu — mà cần các giải pháp thực tế, cân bằng và phù hợp với điều kiện sản xuất của từng quốc gia.
