Góc nhìn lịch sử về cúm gia cầm (HPAI): Từ “dịch tả gà” đến mối đe dọa toàn cầu

Cúm gia cầm là một trong những bệnh truyền nhiễm có lịch sử lâu đời và tác động sâu rộng nhất đối với ngành chăn nuôi gia cầm toàn cầu. Bệnh được mô tả lần đầu tiên vào năm 1878 tại miền Bắc nước Ý, với đặc điểm nổi bật là tỷ lệ chết rất cao ở gà, khi đó được gọi là “fowl plague” – dịch tả gà (Perroncito, 1878). Chỉ trong vài thập kỷ sau, các đợt bùng phát cúm gia cầm độc lực cao (HPAI) đã liên tiếp xảy ra vào các năm 1894 và 1901, khởi phát từ Ý và nhanh chóng lan sang nhiều quốc gia châu Âu như Áo, Đức, Bỉ và Pháp. Đáng chú ý, thông qua Triển lãm Gia cầm Brunswick năm 1901, virus đã phát tán trên diện rộng khắp nước Đức – một minh chứng sớm cho vai trò của hoạt động thương mại và tụ tập gia cầm trong lan truyền dịch bệnh (Perez et al., 2005; Perez & de Wit, 2016). Trong thập niên 1920, HPAI tiếp tục được ghi nhận tại Bắc Phi, châu Á, Trung Đông và châu Mỹ, và bệnh lưu hành ở phần lớn châu Âu cho đến giữa thập niên 1930. Tại Hoa Kỳ, đợt bùng phát đầu tiên xảy ra trong giai đoạn 1924–1925, bắt nguồn từ các chợ gia cầm sống ở New York, sau đó lan sang nhiều bang khác. Sau một giai đoạn “im lặng dịch tễ”, cúm gia cầm chỉ tái xuất hiện trở lại vào năm 1959 (Lupiani & Reddy, 2009). Một bước ngoặt quan trọng diễn ra vào năm 1981, khi thuật ngữ “Highly Pathogenic Avian Influenza – HPAI” chính thức được sử dụng tại Hội nghị Quốc tế lần thứ nhất về Cúm Gia Cầm, thay thế cho tên gọi fowl plague đã tồn tại gần một thế kỷ (Bankowski, 1981). Trước đó, dù tác nhân gây bệnh đã được xác định là virus từ năm 1901, phải đến 1955 virus này mới được phân loại chính thức là virus cúm A (Schäfer, 1955). Dữ liệu lịch sử trong hơn hai thế kỷ cho thấy các đợt bùng phát HPAI đã xảy ra trên tất cả các châu lục. Đặc biệt, kể từ năm 1959, thế giới đã ghi nhận hơn 70 đợt bùng phát cúm gia cầm, trong đó hơn 50 đợt chỉ diễn ra trong hai thập kỷ gần đây, dẫn đến việc tiêu hủy khoảng 120 triệu con gia cầm kể từ năm 2013 (OIE, 2017). Trong giai đoạn gần đây, châu Âu và Đông Nam Á là những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Sự gia tăng nhanh chóng của các đợt bùng phát HPAI trong thời gian gần đây được cho là hệ quả tổng hợp của nhiều yếu tố, bao gồm tăng cường giám sát dịch bệnh, mở rộng quy mô chăn nuôi gia cầm toàn cầu, và đặc biệt là sự tiếp xúc ngày càng lớn giữa gia cầm nuôi và chim hoang dã. Những yếu tố này đã khiến cúm gia cầm không còn là một bệnh truyền thống của ngành thú y, mà trở thành mối đe dọa mang tính toàn cầu, gắn chặt với an ninh lương thực và sức khỏe cộng đồng. Năm 1980, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã thiết lập quy ước đặt tên IAV bao gồm: loài vật chủ (nếu khác người thì viết thường), khu vực địa lý nơi phân lập, số thứ tự chủng hoặc mã phòng thí nghiệm, và năm phân lập, được ngăn cách bởi dấu gạch chéo “/”; sau đó thêm tổ hợp dưới týp HA và NA trong ngoặc, ký hiệu bằng chữ và số: H1 đến H16 và N1 đến N9. Ví dụ đơn giản: chủng IAV thứ 5 thuộc dưới týp H7N3, phân lập từ gà ở Pakistan năm 2017, sẽ được ghi là: A/chicken/Pakistan/5/2017 (H7N3). Từ một bệnh được mô tả đơn lẻ trong thế kỷ XIX, cúm gia cầm đã tiến hóa thành mối đe dọa toàn cầu, gắn liền với chăn nuôi công nghiệp, thương mại gia cầm và sức khỏe cộng đồng. Việc hiểu rõ bối cảnh lịch sử không chỉ mang ý nghĩa học thuật, mà còn là nền tảng để xây dựng chiến lược phòng chống, giám sát và kiểm soát HPAI trong bối cảnh hiện đại.

Bảng: Lịch sử và tác động của các đợt bùng phát cúm gia cầm độc lực cao (HPAI), 1959–2019

 

Năm	Khu vực/Quốc gia	Dưới týp	Loài bị ảnh hưởng	Tác động (ước tính)
1959	Scotland	H5N1	Gà	1 trại nhỏ
1961	Nam Phi	H5N3	Nhạn biển thường (common tern)	Tiêu hủy 1.300 cá thể
1963	Anh	H7N3	Gà tây	Tiêu hủy 29.000 con gà tây
1966	Canada	H5N9	Gà tây	Tiêu hủy 8.000 con gà tây
1976	Úc	H7N7	Gà, vịt	Tiêu hủy 58.000 con
1979	Anh	H7N7	Gà tây	Tiêu hủy 9.000 con gà tây
1979	Đức	H7N7	Gà, ngỗng	Tiêu hủy 600.000 gà và 80 ngỗng
1983	Ireland	H5N8	Gà, gà tây, vịt	Tiêu hủy 307.000 con (gà, gà tây và vịt)
1983–1984	Hoa Kỳ	H5N2	Gà, gà tây	Tiêu hủy 17 triệu con (gà, gà tây và gà sao); chi phí >300 triệu USD (trực tiếp & gián tiếp)
1985	Úc	H7N7	Gà	Tiêu hủy 240.000 gà
1991	Anh	H5N1	Gà tây	Tiêu hủy 8.000 con gà tây
1992	Úc	H7N3	Gà, vịt	Tiêu hủy 18.000 gà giống broiler (broiler breeders) và vịt
1994	Úc	H7N3	Gà	Tiêu hủy 22.000 gà
1994–1995	Mexico	H5N2	Gà	Tiêu hủy hàng triệu con
1995	Pakistan	H7N3	Gà	>6 triệu gà bị tiêu hủy
1997	Úc	H7N4	Gà	Tiêu hủy 310.000 gà và đà điểu emu
1997	Hồng Kông	H5N1	Gà, vịt	Tiêu hủy 1,5 triệu gà và các loài gia cầm nuôi khác
1997	Ý	H5N2	Gà, gà tây, gà sao (guinea fowl), vịt, cút, bồ câu, ngỗng, chim trĩ	Tiêu hủy 8.000 con
1999–2000	Ý	H7N1	Gà, gà tây, gà sao, vịt, cút, chim trĩ, đà điểu	Tiêu hủy 14 triệu con; chi phí 260 triệu USD
2002	Chile	H7N3	Gà, gà tây	Tiêu hủy 700.000 con; chi phí 31 triệu USD
2003	Hà Lan	H7N7	Gà	>28 triệu gà bị tiêu hủy; chi phí £750 triệu
2003–2019	Châu Á, Châu Âu, Châu Phi	H5N1	Gà, vịt	Tiêu hủy hàng trăm triệu con; thiệt hại >5 tỷ USD
2004	Canada	H7N3	Gà	>17 triệu gà bị tiêu hủy; chi phí 380 triệu USD
2004	Pakistan	H7N3	Gà	Tiêu hủy 3 triệu con; chi phí 8,6 triệu USD
2004	Hoa Kỳ	H5N2	Đà điểu	Tiêu hủy 6.600 con gà (1 đàn)
2004–2006	Nam Phi	H5N2	Đà điểu	Tiêu hủy 30.000 con
2005	Triều Tiên	H7N7	Gà	219.000 gà chết hoặc bị tiêu hủy
2007	Canada	H7N3	Gà	Tiêu hủy 49.000 con
2008	Vương quốc Anh	H7N7	Gà đẻ và chim trĩ	Tiêu hủy 15.000 con
2009	Tây Ban Nha	H7N7	Gà đẻ	Tiêu hủy 278.000 gà đẻ
2012	Úc	H7N7	Gà	45.000 gà bị tiêu hủy
2011–2014	Nam Phi	H5N2 (LPAIV/HPAIV), H7N1/N7 (LPAIV)	Đà điểu	Tiêu hủy 50.000 con
2012–2019	Mexico	H7N3 (HPAIV)	Gà, cút	>11 triệu con bị tiêu hủy
2013	Ý	H7N7	Gà	946.000 con bị tiêu hủy
2013–2014	Úc	H7N2	Gà	471.000 gà bị tiêu hủy
2013–2019	Trung Quốc	H7N9 (LPAIV/HPAIV)	Gà, vịt, chim hoang dã	830.000 con bị tiêu hủy; có ca nhiễm ở người
2014–2015	Canada	H5N2	Gà, gà tây	305.000 con bị tiêu hủy
2014–2019	Trung Quốc	H5N1/N2/N3/N6/N8	Gà, vịt	Hàng triệu con bị tiêu hủy
2014–2017	Hoa Kỳ	H5N2/N8	Gà đẻ, gà tây, chim hoang dã	Tiêu hủy 16 triệu con; tổng 50 triệu con thiệt hại; chi phí 3,3 tỷ USD
2014–2019	Châu Á	H5N6	Gà, vịt, chim hoang dã	Tiêu hủy 29 triệu con
2014–2019	Châu Á, Châu Âu	H5N8	Gà, gà tây, vịt, chim hoang dã	>3 triệu con bị tiêu hủy; hàng nghìn con chết
2015–2016	Châu Âu	H7N7	Gà	220.000 gà bị tiêu hủy
2015–2017	Pháp	H5N1/N2/N8/N9	Gà, vịt, gà sao, chim hoang dã	>1,3 triệu con bị tiêu hủy
2016	Hoa Kỳ	H7N8 (HPAIV/LPAIV)	Gà tây	>400.000 gà tây và gà bị tiêu hủy
2016–2019	Châu Phi	H5N8	Gà, vịt, chim hoang dã	>1,5 triệu con bị tiêu hủy
2016–2018	Châu Âu	H5N5	Chim hoang dã	Hàng trăm cá thể chết
2017	Algeria	H7N1	Chim hoang dã	Tiêu hủy 1.000 cá thể
2017	Hoa Kỳ	H7N9, H5N2 (LPAIV)	Gà, chim hoang dã	>100.000 con bị tiêu hủy
2017–2018	Nga	H5N2	Gia cầm trên cạn	Tiêu hủy 660.000 con
2017–2019	Châu Âu	H5N6	Vịt, chim hoang dã	Hàng trăm chim hoang dã chết; >15.000 vịt bị tiêu hủy

Nguồn: Perez et al. (2019) –Avian Virology: Current Research and Future Trends.