Bệnh Marek (Marek’s Disease – MD) là một trong những bệnh ung thư phổ biến nhất ở gia cầm và được kiểm soát chủ yếu bằng vaccine sống giảm độc lực có nguồn gốc từ các chủng herpesvirus gia cầm. Đáp ứng miễn dịch đóng vai trò trung tâm trong cơ chế bảo hộ chống lại MD và cũng quyết định hiệu quả bảo vệ của vaccine.
Vai trò cốt lõi của đáp ứng miễn dịch
Các nghiên cứu miễn dịch học đã xác định nhiều thành phần miễn dịch quan trọng tham gia vào đáp ứng chống MDV, bao gồm miễn dịch bẩm sinh, miễn dịch dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào. Tuy nhiên, bức tranh toàn diện về sự tương tác giữa hệ miễn dịch của gia cầm và MDV ở các giai đoạn khác nhau của bệnh vẫn còn chưa hoàn chỉnh.
Vaccine MD không ngăn virus xâm nhập và nhân lên trong cơ thể; do đó miễn dịch tạo ra bởi vaccine được xem là mang tính chống khối u nhiều hơn là ức chế virus. Vaccine giúp giảm mức độ nhiễm độc tế bào, qua đó hạn chế tổn thương hệ miễn dịch và sự mất cân bằng miễn dịch do virus gây ra.
Miễn dịch bẩm sinh: Lớp phòng thủ đầu tiên
Sau khi nhiễm MDV, hệ miễn dịch bẩm sinh được kích hoạt thông qua các thụ thể giống Toll (TLR) và tế bào NK. Đáng chú ý, virus MDV có khả năng tránh né đáp ứng miễn dịch bằng cách giảm biểu hiện MHC lớp I thông qua gen UL49.5, làm suy giảm nhận diện virus bởi tế bào miễn dịch và thay đổi khả năng tiêu diệt của tế bào NK theo kiểu phụ thuộc haplotype.
Các đáp ứng bẩm sinh còn bao gồm thay đổi biểu hiện cytokine, sự tăng hoạt động của tế bào NK, đại thực bào, và tăng phiên mã iNOS-II theo hướng đáp ứng Th1. Interferon, đặc biệt IFN-γ, cho thấy vai trò tích cực trong kháng virus. Tuy nhiên, MDV cũng có thể đối kháng interferon bằng cách can thiệp vào con đường cGAS-STING và ức chế hoạt hóa NF-κB, giúp virus tồn tại và lẩn tránh giám sát miễn dịch.
Miễn dịch dịch thể: Tuy quan trọng nhưng hạn chế
Mặc dù MDV kích thích sản xuất kháng thể, đáp ứng dịch thể có vai trò hạn chế trong bảo vệ chống MDV vì virus gắn chặt với tế bào và không “bơi” tự do trong dịch cơ thể. Tuy vậy, kháng thể mẹ truyền qua trứng có thể bảo vệ gà con khỏi nhiễm độc tế bào giai đoạn sớm, đồng thời có khả năng gây giảm hiệu quả vaccine khi sử dụng vaccine không gắn tế bào.
Các tế bào B là mục tiêu sớm của nhiễm độc tế bào do MDV, nhưng nghiên cứu trên gà chỉnh sửa gen thiếu tế bào B ngoại vi cho thấy nhiễm B-cell sớm không phải là yếu tố thiết yếu trong chu trình bệnh.
Miễn dịch chống khối u và vai trò của tế bào T
Sự hình thành khối u trong MD là kết quả của quá trình biến đổi ác tính đa giai đoạn, liên quan đến đột biến ở nhiều nhóm gen quan trọng. Hệ miễn dịch có khả năng nhận diện và loại bỏ tế bào ung thư, được quan sát qua hiện tượng “thoái lui khối u tự phát”.
Đặc biệt, vai trò của tế bào T CD8+ đã được chứng minh là yếu tố then chốt trong kiểm soát nhiễm MDV. Gà thiếu tế bào CD8 cho thấy khả năng kháng bệnh giảm đáng kể. Tế bào T gây độc tế bào (CTL) đặc hiệu, bị giới hạn bởi MHC, tham gia quan trọng trong cơ chế miễn dịch chống MD.
Bên cạnh đó, đáp ứng T-reg qua trung gian TGF-β1 và con đường COX-2/PGE2 có liên quan đến ức chế miễn dịch – một cơ chế được các tế bào khối u MD khai thác để tồn tại và phát triển.
Thất bại vaccine và các yếu tố ảnh hưởng
Mặc dù vaccine là nền tảng trong kiểm soát bệnh Marek, hiệu quả bảo hộ không phải lúc nào cũng tuyệt đối. Thất bại vaccine có thể xảy ra khi quy trình sử dụng vaccine không được thực hiện đúng cách, chẳng hạn như điều kiện bảo quản không đạt chuẩn, liều dùng không phù hợp, hoặc tiêm phòng quá muộn. Nếu gà bị phơi nhiễm MDV trước khi cơ thể kịp xây dựng miễn dịch đầy đủ thì vaccine cũng không thể bảo vệ thành công. Ngoài ra, sự hiện diện của kháng thể mẹ trong những tuần đầu đời có thể cản trở sự nhân lên của vaccine virus (đặc biệt với vaccine không liên kết tế bào), làm giảm khả năng kích hoạt miễn dịch chủ động.
Một yếu tố quan trọng khác là sự tiến hóa của virus Marek. Các chủng MDV độc lực cao (vvMDV, vv+MDV) có thể vượt qua miễn dịch vaccine cổ điển và gây bệnh trên cả đàn đã tiêm phòng. Cuối cùng, nhiễm đồng thời với các virus ức chế miễn dịch khác, chẳng hạn như CIAV (Chicken Infectious Anemia Virus), có thể làm suy yếu nghiêm trọng hệ miễn dịch và từ đó ảnh hưởng xấu đến hiệu quả vaccine Marek.
Những câu hỏi còn bỏ ngỏ
Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong hiểu biết về MDV và đáp ứng miễn dịch, một số điểm quan trọng vẫn chưa được xác định rõ:
-
Vai trò đầy đủ của CTL đặc hiệu MDV trong kiểm soát khối u và virus ở gà đã tiêm vaccine vẫn chưa được làm sáng tỏ.
-
Sự khác biệt đáp ứng T-cell ở gà kháng di truyền so với gà mẫn cảm vẫn chưa rõ ràng.
-
Cơ chế virus MDV điều chỉnh các cytokine và tín hiệu miễn dịch trong từng pha bệnh vẫn cần nghiên cứu thêm.
