Vaccine cầu trùng sống là nền tảng của các chương trình kiểm soát cầu trùng hiện đại trong ngành chăn nuôi gà thịt, đặc biệt trong bối cảnh giảm dần việc dùng kháng sinh phòng bệnh. Mặc dù chất lượng vaccine là yếu tố quan trọng, cách thức ứng dụng vaccine tại trại ấp mới là mắt xích quyết định sự đồng đều miễn dịch của đàn gà. Nghiên cứu công bố trên Poultry Science của Tensa và Jordan (2018) đã tiến hành đánh giá sâu hai phương pháp phổ biến nhất: phun sương (spray) và nhỏ giọt dạng gel (gel droplets), nhằm xác định phương pháp nào đảm bảo liều vaccine ổn định hơn khi đến từng cá thể gà con.
Trong nghiên cứu này, hai loại vaccine được lựa chọn gồm Coccivac-B52 (liều cao, khoảng 1.630 noãn bào/dose) và Immucox III (liều thấp, khoảng 270 noãn bào/dose). Cả hai đều chứa các loài Eimeria gây bệnh chính trên gà. Vaccine được pha loãng theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất và ứng dụng bằng hai kỹ thuật khác nhau: phun sương bằng buồng phun có hai vòi và nhỏ giọt bằng thanh gel. Để đánh giá mức độ giữ liều, nhóm tác giả không chỉ đo số noãn bào trong chai vaccine ban đầu, mà còn kiểm tra ở các giai đoạn: sau khi pha, tại miệng vòi phun hoặc thanh gel, và cuối cùng là tại các giọt rơi xuống vị trí tương ứng với đầu gà con trong giỏ.
Một trong những phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu là sự khác biệt lớn về phân bố kích thước giọt giữa hai phương pháp. Phun sương tạo ra hệ giọt có kích thước rất không đồng đều, từ giọt cực nhỏ đến rất lớn, đồng thời phần lớn giọt lớn lại dạt về mép bề mặt thu mẫu. Điều này làm tăng nguy cơ nhiều gà con nhận được quá ít hoặc thậm chí không nhận được đủ số noãn bào cần thiết. Ngược lại, phương pháp gel tạo ra các giọt đồng nhất về kích thước, sắp xếp thành từng hàng rõ ràng, thể hiện sự kiểm soát tốt hơn về vị trí rơi của giọt và đảm bảo mỗi con gà đều có cơ hội tiếp xúc với vaccine một cách công bằng.
Số lượng noãn bào trong từng giọt cũng cho thấy sự khác biệt rất lớn. Với vaccine liều cao, cả hai phương pháp đều có thể đưa noãn bào tới gà con, nhưng mức dao động giữa các giọt của spray rất lớn. Đặc biệt, với vaccine liều thấp Immucox III, sự chênh lệch trở nên nghiêm trọng: nhiều giọt phun không chứa loài Eimeria tenella, và một số giọt không chứa bất kỳ noãn bào nào. Điều này có thể gây ra tình trạng “miễn dịch không hoàn chỉnh”, khi đàn gà chỉ được phơi nhiễm với một số loài Eimeria nhưng không phải tất cả, khiến hiệu quả vaccine giảm đáng kể. Trong khi đó, ở nhóm gel, tất cả các giọt đều chứa đầy đủ tất cả loài Eimeria với tỷ lệ gần giống hoàn toàn với thành phần trong chai vaccine, cho thấy khả năng duy trì liều tối ưu.
Ngoài ra, kết quả so sánh tổng liều từ chai vaccine đến giọt rơi xuống vị trí tương ứng với gà con cho thấy phun sương gây thất thoát liều đáng kể. Quá trình aerosol hóa trong buồng phun tạo lực cắt mạnh làm giảm số lượng noãn bào sống sót, trong khi các giọt nhỏ dễ bị bay lệch hoặc không rơi đúng vùng đầu gà con. Gel, ngược lại, tạo ra giọt lớn và nặng, rơi thẳng xuống vị trí mong muốn với mức hao hụt gần như bằng 0. Điều này giúp đảm bảo liều thực nhận của gà con tương đương với liều trong chai vaccine.
Về mặt ứng dụng thực tiễn tại trại ấp ở Việt Nam, nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng. Với các vaccine liều thấp – vốn được sử dụng ngày càng nhiều – phương pháp gel mang lại sự an toàn cao hơn nhờ khả năng phân bố đồng đều và hạn chế mất liều. Spray vẫn có thể sử dụng, nhưng yêu cầu kiểm soát kỹ thuật rất chặt chẽ như hiệu chuẩn vòi phun, kiểm soát kích thước giọt, thông gió, và đảm bảo đàn gà con thực sự mổ vào lông ướt chứa vaccine. Những sai sót nhỏ trong kỹ thuật phun có thể dẫn tới hậu quả lớn về mặt miễn dịch cho cả đàn.
Tổng kết lại, kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp nhỏ giọt dạng gel vượt trội hơn phun sương ở ba yếu tố then chốt: sự đồng đều trong phân bố giọt vaccine, sự ổn định về thành phần noãn bào trong mỗi giọt, và mức độ giữ liều từ chai đến gà con. Trong điều kiện thực tế của ngành gia cầm Việt Nam, đặc biệt khi các trang trại chuyển dịch sang mô hình hạn chế kháng sinh, gel trở thành lựa chọn tối ưu nhằm đảm bảo hiệu quả vaccine cầu trùng và giảm rủi ro bùng phát bệnh trong giai đoạn nuôi sau này.
Tài liệu tham khảo
Tensa, L. R., & Jordan, B. J. (2018). Comparison of the application parameters of coccidia vaccines by gel and spray. Poultry Science.
