Triệu chứng lâm sàng
- Gà bệnh có biểu hiện sốt cao, bỏ ăn, ủ rũ, mào và tích tím tái do thiếu oxy. Một số con có dấu hiệu hô hấp nhẹ (thở khó, khò khè nhẹ), nhưng triệu chứng hô hấp không rõ rệt. Thời gian ủ bệnh ước tính khoảng 1 tuần trước khi bùng phát triệu chứng. Khi tiến hành mổ khám một số gà chết, phát hiện xuất huyết điểm dưới da cơ ngực và cơ đùi. Đây là tổn thương điển hình của bệnh Gumboro thể nặng, thường thấy ở gà chết do virus Gumboro độc lực cao.
Hình 1: Bệnh tích xuất huyết trên cơ đùi của gà (các chấm đỏ do xuất huyết). Tổn thương này thường gặp ở gà mắc bệnh Gumboro thể cấp tính, do virus gây vỡ mạch máu ở cơ. Trong ca bệnh này, hiện tượng xuất huyết cơ ngực và cơ đùi quan sát được khi khám nghiệm xác gà xác nhận nghi ngờ về sự hiện diện của virus Gumboro trong đàn.
Quá trình lấy mẫu
Để xác định chính xác tác nhân gây bệnh, mẫu bệnh phẩm từ nội tạng gà được thu thập ngày 27/06/2025. Các mẫu gồm có: gan, lách, túi Fabricius (túi Bursa) và dạ dày tuyến (proventriculus) của những gà bệnh/chết điển hình. Mẫu được bảo quản lạnh và gửi đến phòng xét nghiệm để tiến hành xét nghiệm PCR nhằm phát hiện các virus gây bệnh có khả năng liên quan (bao gồm virus Gumboro và virus cúm gia cầm).Kết quả xét nghiệm
Kết quả PCR từ phòng xét nghiệm cho thấy đàn gà đồng nhiễm hai loại virus nguy hiểm, trong khi một tác nhân khác được loại trừ:- Dương tính với virus Gumboro (IBDV) – giá trị chu kỳ Ct = 28,29 (khẳng định có virus Gumboro trong mẫu).
- Dương tính với virus cúm gia cầm type A subtype H5 – giá trị Ct = 20,13 (nồng độ virus H5 rất cao trong mẫu).
- Âm tính với virus cúm gia cầm subtype H9 – không phát hiện thấy sự hiện diện của virus H9 trong mẫu.
Chú thích: Ct – “cycle threshold” – là số chu kỳ PCR để phát hiện tín hiệu gene virus. Ct thấp nghĩa là mẫu có tải lượng virus cao; ngược lại Ct cao nghĩa là tải lượng virus thấp.
Phân tích kết quả
- Kết quả trên cho thấy đàn gà đã bị nhiễm đồng thời cả virus cúm H5 và virus Gumboro. Giá trị Ct = 20,13 đối với H5 là rất thấp, chứng tỏ mẫu chứa lượng lớn virus H5. Điều này đồng nghĩa virus cúm gia cầm H5 đang nhân lên mạnh trong đàn (tải lượng virus cao), khẳng định ổ dịch cúm H5 thực sự xảy ra chứ không phải kết quả dương tính ngẫu nhiên. Song song đó, Ct = 28,29 đối với IBDV cũng là kết quả dương tính rõ ràng, cho thấy sự hiện diện của virus Gumboro trong đàn. Việc phát hiện cả hai mầm bệnh cùng lúc giải thích tại sao bệnh cảnh lâm sàng lại trầm trọng bất thường.
- Một điểm đáng chú ý là bệnh Gumboro xuất hiện mặc dù đàn gà đã được chủng ngừa Gumboro hai lần (vào ngày tuổi 11 và 19). Điều này gợi ý rằng hiệu quả bảo hộ của vaccine Gumboro có thể chưa đầy đủ, hoặc virus Gumboro thực địa có độc lực/biến chủng cao vượt qua miễn dịch vaccine. Trên thực tế, đã có những báo cáo về các ổ dịch Gumboro xảy ra ngay cả ở đàn gà đã tiêm vaccine. Nguyên nhân có thể do lịch tiêm phòng chưa phù hợp (kháng thể mẹ truyền cản trở), chất lượng vaccine, hoặc do gà bị suy giảm miễn dịch vào thời điểm nhiễm virus. Trong ca này, sự hiện diện đồng thời của cúm H5 có thể đã góp phần làm giảm hiệu quả đáp ứng miễn dịch với vaccine Gumboro.
- Ngược lại, trại không hề tiêm phòng vaccine cúm gia cầm H5 cho đàn gà. Do đó, đàn gà hoàn toàn mẫn cảm với virus H5, không có kháng thể bảo vệ. Khi virus H5 xâm nhập, nó lây lan nhanh chóng và gây bệnh trầm trọng. Các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng vaccine cúm phù hợp có thể tăng sức đề kháng cho gia cầm và ngăn ngừa hiệu quả các dấu hiệu lâm sàng do virus cúm.
- Biện pháp điều trị tại trại trong vụ dịch này chỉ là cho gà uống thuốc hạ sốt (giảm thân nhiệt) với hy vọng giảm triệu chứng. Tuy nhiên, phương pháp can thiệp này hầu như không đủ hiệu quả để cứu gà. Cúm gia cầm H5 và Gumboro đều do virus gây ra, mà không có thuốc điều trị đặc hiệu.
Dự đoán và đánh giá
- Từ các dữ liệu và biểu hiện thực tế, có thể đưa ra nhận định về cơ chế dẫn đến tỷ lệ chết gần 100% trong ổ dịch này. Trước hết, virus cúm gia cầm H5 độc lực cao (thuộc nhóm HPAI) đã gây tổn thương nghiêm trọng hệ miễn dịch của đàn gà. Cúm H5 thể độc gây bệnh toàn thân, virus có thể nhân lên trong nhiều cơ quan (phổi, gan, lách…) và thậm chí ở các cơ quan miễn dịch. Hậu quả là gà bị suy giảm miễn dịch trầm trọng, tạo điều kiện cho các mầm bệnh khác bùng phát. Chính sự suy yếu miễn dịch do cúm H5 đã tạo cơ hội cho virus Gumboro (vốn cũng là virus gây ức chế miễn dịch) nhân lên mạnh mẽ trong đàn. Bản thân virus Gumboro khi nhiễm vào gà con sẽ tấn công và phá hủy tế bào lympho B trong túi Fabricius, gây ức chế miễn dịch kéo dài. Như vậy, gà mắc cúm H5 sẽ khó chống đỡ, và virus Gumboro dù đã được tiêm phòng vẫn bùng phát mạnh khiến bệnh càng trầm trọng.
- Hai tác nhân virus nguy hiểm cùng hiện diện đã cộng hưởng khiến tình trạng bệnh vượt quá sức đề kháng của gà. Nhiễm Gumboro làm gà giảm đáp ứng với vaccine và dễ mắc các bệnh khác, trong khi cúm H5 độc lực cao tự nó có thể gây chết tới 100% đàn gà nhiễm chỉ trong vài ngày. Sự kết hợp đồng thời của cúm H5 và IBDV đã tàn phá hoàn toàn hệ miễn dịch, đồng thời gây tổn thương nặng nề ở nhiều cơ quan nội tạng của gà. Thực tế khám nghiệm đã cho thấy những tổn thương xuất huyết nghiêm trọng ở cơ ngực, cơ đùi – dấu hiệu của thương tổn mạch máu nặng nề do virus gây ra. Gà nhiễm đồng thời hai bệnh hầu như không có khả năng hồi phục, dẫn đến hiện tượng chết hàng loạt với tỷ lệ gần 100%. Nói cách khác, cúm H5 đóng vai trò như “mồi lửa” làm bùng phát bệnh Gumboro tiềm ẩn, và cả hai cùng cộng hưởng khiến đàn gà tiêu vong gần như hoàn toàn chỉ trong thời gian ngắn.
Hình 2: Số lượng gà chết đến ngày thứ 5 của bệnh.
- Từ ca bệnh này cho thấy hậu quả vô cùng nghiêm trọng khi đàn gà không được tiêm phòng cúm gia cầm đầy đủ, đặc biệt là trong bối cảnh thời tiết chuyển mùa và mùa mưa bão – thời điểm mà virus cúm H5 thường có nguy cơ bùng phát mạnh. Sự chủ quan, lơ là trong việc tiêm vaccine cúm, cùng với niềm tin sai lầm rằng chỉ cần vệ sinh chuồng trại hoặc tiêm một vài loại vaccine cơ bản là đủ, đã khiến đàn gà 37 ngày tuổi rơi vào tình trạng chết gần như toàn bộ.
- Đây là lời cảnh báo cấp thiết cho người chăn nuôi: việc xây dựng một chương trình tiêm phòng đầy đủ, đặc biệt bao gồm vaccine cúm gia cầm H5 trong giai đoạn giao mùa, mùa mưa bão, là bắt buộc chứ không còn là lựa chọn. Vaccine cúm không chỉ giúp gia cầm tăng sức đề kháng và giảm thiểu triệu chứng khi nhiễm bệnh, mà còn có vai trò cốt lõi trong việc tạo nên hàng rào miễn dịch cộng đồng, ngăn ngừa sự xâm nhập và lây lan của virus trong trại. Đặc biệt trong điều kiện Việt Nam – nơi virus cúm lưu hành phức tạp và khó kiểm soát – thì bỏ sót vaccine cúm chính là tự đặt cả đàn gà vào vòng nguy hiểm.
- Từ trường hợp này, vấn đề An toàn sinh học một lần nữa cần phải được các trang trại tìm hiểu và thực hiện một cách triệt để, chứ không phải làm đối phó hay theo phong trào. Bất kỳ sơ hở nào – như để người lạ ra vào trại không kiểm soát, sử dụng nguồn nước không đảm bảo, hay không ngăn được chim hoang – đều có thể trở thành cánh cửa cho mầm bệnh xâm nhập.
